Wiki Malolos

Barasoain Church: Difference between revisions

(Created page with "right|Barasoain Church Rachelle Sa puso ng Malolos, Bulacan, matatagpuan ang isang simbahang nagdala ng maraming makasaysayan at kultura ang mga alaala ng bansang Pilipino, at ito ang Simbahan ng Barasoain. Ang simbahang ito ay isang yaman sa kasaysayan ng Pilipinas, may mga makasaysayang pangyayari na nagpapatibay sa kanyang halaga. Ang Simbahan ng Barasoain, na kilala rin bilang Our Lady of Mount Carmel Parish, ay isang makabuluhang simbah...")
 
 
(49 intermediate revisions by 6 users not shown)
Line 1: Line 1:
[[File:Barasoain.png|right|Barasoain Church]]
Article by [[Rachelle]]
[[Rachelle]]  


[[File:Barasoain church.jpg|right|350px|Barasoain Church, Image Taken by: Aldhea]]
[[File:Barasoainchurch.jpg|right|350px|Barasoain Church, Image Taken by: Aldhea]]


Sa puso ng Malolos, Bulacan, matatagpuan ang isang simbahang nagdala ng maraming makasaysayan at kultura ang mga alaala ng bansang Pilipino, at ito ang Simbahan ng Barasoain. Ang simbahang ito ay isang yaman sa kasaysayan ng Pilipinas, may mga makasaysayang pangyayari na nagpapatibay sa kanyang halaga. Ang Simbahan ng Barasoain, na kilala rin bilang Our Lady of Mount Carmel Parish, ay isang makabuluhang simbahan sa kasaysayan na matatagpuan sa kanto ng Paseo de Congreso at Calle Castellano sa Barangay San Vicente, Lungsod ng Malolos at Lalawigan ng Bulacan. Ito ay isang makasaysayang simbahan na may malalim na koneksyon sa kasaysayan ng Pilipinas,
'''Barasoain Church''', na kilala rin bilang '''Simbahan ng Nuestra Señora del Carmen''', ay isang makasaysayang simbahang Katoliko na matatagpuan sa Lungsod ng [[Malolos]], [[Bulacan]].<ref>Malolos Heritage Zone, "History," 2018, p. 975.</ref> Kinikilala ito bilang "Duyan ng [[Unang Republika ng Pilipinas|Republika]]" dahil ito ang nagsilbing dambana ng kauna-unahang [[Kongreso ng Malolos|Kongreso ng Pilipinas]] noong 1898 at ang lugar kung saan pinagtibay ang [[Saligang Batas ng Malolos]].<ref>Malolos-Supling-ng-Kasaysayan.pdf, "Panimula," 1999, p. 1018.</ref> Dahil sa kahalagahan nito sa kasaysayan, idineklara ito bilang isang ''National Historical Landmark'' noong Agosto 1, 1973, sa ilalim ng Presidential Decree No. 260.<ref>Malolos Heritage Zone, "Malolos Heritage Zone," 2018, p. 976.</ref>


== Kasaysayan ==


Ang Simbahan ng Barasoain ay isang talagang lumang gusali na itinayo noong 1888, idinesenyo ito ni Don Eugenio S. Villaruz. May mga elemento ng Arkitekturang Neo-Klasikal at Baroque. Makikita rito, na nagpapakita ng pagkaka-ugma sa kahalagahan nito bilang isang institusyon. Bagamat may makabago itong anyo, hindi maitatanggi ang makapinoy na pag-awit ng disenyo nito.
=== Pinagmulan ng Pangalan ===
Ang pangalang "Barasoain" ay pinaniniwalaang nagmula sa isang lugar sa [[Navarra]], [[Espanya]], na dinala ng mga misyonerong [[Agustino]] sa Pilipinas.<ref>Malolos-Supling-ng-Kasaysayan.pdf, "Barasoain," 1999, p. 1019.</ref> Mayroon ding mga lokal na etimolohiya na nagsasabing ito ay hango sa mga salitang "Baras ng Suwail," na tumutukoy sa pagiging mapanghimagsik ng mga naninirahan dito laban sa mga kolonyalistang Espanyol.<ref>Malolos-Supling-ng-Kasaysayan.pdf, "MGA KAMANYANG NG DIWA," 1999, p. 1024.</ref>


=== Pagkakatatag at Konstruksyon ===
Noong una, ang Barasoain ay bahagi lamang ng bayan ng Malolos. Noong Agosto 31, 1859, pormal itong inihiwalay bilang isang sariling bayan at parokya sa ilalim ng pamumuno ni Gobernador-Heneral [[Fernandina]].<ref>History-of-Malolos-Bulacan-Some-notes.pdf, "Appendix A," 1977, p. 833.</ref> Gayunpaman, muli itong isinama sa munisipalidad ng Malolos noong 1903 sa ilalim ng pamahalaang Amerikano upang mapadali ang lokal na administrasyon.<ref>Malolos-Supling-ng-Kasaysayan.pdf, "MGA PINAGHALAWAN," 1999, p. 1029.</ref>


Bukod sa tawag na "Our Lady of Mount Carmel Parish" Ang Simbahan ng Barasoain ay kilala rin bilang “Simbahan ng Kalayaan”. Noong panahon ng Kastila, ito’y tinawag ng “Baras ng Suwail” (Dungeon of the defiant) dahil dito nagkukuta ang mga Pilipino noong ayaw pasakop sa mga dayuhang Kastila. Ngunit ang Barasoain ay pangalan ng isang lugar sa Espanya. Dito ipinangalan ang lugar na ito nang makita ng mga Kastila na ito’y hawig sa lugar na yaon.
Ang unang temporaryong simbahan na yari sa kawayan at pawid ay itinayo sa silangang bahagi ng kasalukuyang patio.<ref>Copy of Ang Malulos sa mga Dahon ng Kasaysayan, "KASAYSAYAN NG MALULOS NA TINIPON AT SINULAT NI G. ANTONIO BAUTISTA," 1934, p. 814.</ref> Ang kasalukuyang istruktura na yari sa bato, kahoy, at bakal ay sinimulang itayo noong 1885 sa ilalim ng pangangasiwa ni Fray Juan Giron at ng maestro de obras na si M. Magpayo.<ref>Copy of Ang Malulos sa mga Dahon ng Kasaysayan, "KASAYSAYAN NG MALULOS NA TINIPON AT SINULAT NI G. ANTONIO BAUTISTA," 1934, p. 821.</ref> Natapos ang konstruksyon nito noong 1888, na kinabibilangan ng isang maringal na kumbento.<ref>Malolos Heritage Zone, "Malolos Heritage Zone," 2018, p. 977.</ref>


=== Papel sa Himagsikan ===
Noong panahon ng [[Himagsikang Pilipino]], ang Barasoain ay naging istratehikong pook. Noong Enero 4, 1897, ito ang naging santuaryo ng mga Katipunero matapos silang matalo sa labanan sa [[San Rafael]].<ref>Malolos-A-Legacy-of-its-past.pdf, "Early Native Resistance," p. 998.</ref> Noong Setyembre 15, 1898, binuksan sa loob ng simbahang ito ang makasaysayang Kongreso ng Malolos sa ilalim ng pamumuno ni [[Emilio Aguinaldo]].<ref>History-of-Malolos-Bulacan-Some-notes.pdf, "Appendix B," 1977, p. 837.</ref> Dito rin itinatag ang [[Universidad Literaria de Filipinas]], ang unang sekular na unibersidad ng bansa, na pansamantalang nanatili sa loob ng kumbento ng Barasoain.<ref>Malolos Heritage Zone, "Malolos Heritage Zone," 2018, p. 976.</ref>


Ang simbahan ng Barasoain ay may makulay na kasaysayan. Saksi ang simbahan ng Barasoain sa mga mahahalagang kaganapan ng kasaysayan sa ating lugar; Ang Pagsasagawa ng Unang Kongreso ng Malolos, Ang Pagsulat ng Saligang Batas, Ang Kasarinlan ng Pilipinas bilang Isang Republika.
== Arkitektura ==


=== Arkitektura ng Facade ===
Ang pambungad na bahagi o facade ng simbahan ay nahahati sa tatlong patayong seksyon at tatlong antas.<ref>Malolos Heritage Zone, "Malolos Heritage Zone," 2018, p. 977.</ref> Sa unang antas ay matatagpuan ang tatlong arko na nagsisilbing pintuan. Ang ikalawang antas ay kinatatampukan ng isang malaking ''rose window'' na may disenyong fluted at natatakpan ng kapis.<ref>Malolos Heritage Zone, "Malolos Heritage Zone," 2018, p. 977.</ref> Sa pinakataas na antas ay ang pediment na hugis ''media naranja'' (semi-circular) na may krus sa tuktok at may nakaukit na petsang "1885".<ref>Malolos Heritage Zone, "Malolos Heritage Zone," 2018, p. 977.</ref>


Ang Pambansa o Unang Kongreso. Sa loob ng simbahang ito, noong January 23, 1899, idineklara ni Emilio Aguinaldo ang kalayaan ng Pilipinas mula sa kolonyalismong Amerikano. Ipinagpatuloy ng Pilipinas ang paglaban para sa kalayaan sa kabila ng pagtitiis at pag-aaksaya ng buhay. Sa Simbahan ng Barasoain isinulat ang Saligang-Batas na tinatawag ngayong “Malolos Constitution”. Dinaluhan ng 193 delegado mula sa iba’t ibang lalawigan ng Pilipinas.  
=== Interior at Retablo ===
Ang loob ng simbahan ay may malawak na gitnang nave at dalawang pasilyo sa gilid na pinaghihiwalay ng mga kolumna. Ang santuwaryo ay pinapalamutian ng isang retablo na yari sa bato na may neo-classical na istilo.<ref>Malolos Heritage Zone, "Malolos Heritage Zone," 2018, p. 978.</ref> Ang gitnang nitso ng retablo ay kinatatayuan ng imahe ng patronang si [[Nuestra Señora del Carmen]].<ref>Malolos Heritage Zone, "Malolos Heritage Zone," 2018, p. 978.</ref>


=== Kampanaryo at Kumbento ===
Sa gilid ng ebanghelyo matatagpuan ang kampanaryo na yari sa adobe at may disenyong hexagonal drums.<ref>Malolos Heritage Zone, "Malolos Heritage Zone," 2018, p. 979.</ref> Ang kumbento naman ay isang mahabang dalawang palapag na gusali na may mga bintanang kapis at ventanilla, na noong panahon ng Republika ay ginamit bilang mga opisina ng mga delegado at kagawaran ng pananalapi.<ref>Malolos Heritage Zone, "Malolos Heritage Zone," 2018, p. 979.</ref><ref>Malolos-Supling-ng-Kasaysayan.pdf, "BIOGRAPHIES OF THE WOMEN OF MALOLOS," 1999, p. 1118.</ref>


Ang Kasarinlan ng Pilipinas Bilang Isang Republika. Noong ika-29 ng Setyembre, ng taon ding yaon (1898), dito sa simbahang ito pinagtibay ang kasarinlan ng Pilipinas bilang isang Republika na ipinahayag sa Kawit, Cavite noong ika-12 ng Hunyo, ng taon ding iyon (1898).
== Halaga ==
Ang Barasoain Church ay hindi lamang isang pook-sambahan kundi isang pambansang simbolo ng demokrasya sa Asya. Ito ang naging saksi sa pagtatatag ng [[Unang Republika ng Pilipinas]] noong Enero 23, 1899.<ref>Malolos Heritage Zone, "Malolos Heritage Zone," 2018, p. 976.</ref> Ang kahalagahan nito ay kinikilala rin sa ekonomiya at sining, kung saan ang larawan ng simbahan ay madalas na itinatampok sa perang papel (sampung pisong papel) ng Pilipinas.<ref>Malolos-Supling-ng-Kasaysayan.pdf, "MGA KAMANYANG NG DIWA," 1999, p. 1022.</ref> Sa kasalukuyan, ang kumbento ng simbahan ay nagsisilbing museo na pinangangasiwaan ng [[Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas]].<ref>Malolos-A-Legacy-of-its-past.pdf, "Malolos In The 400th Year Of Christianization And Progress," p. 1005.</ref>


== See also ==


Ang Simbahan ng Barasoain ay idineklarang Pook Pangkasaysayan sa bisa ng Presidential Decree No. 260 noong Agosto 1, 1973, dahil sa kahalagahan nito sa ating kasaysayan. Ito ay nasa ilalim ng pamamahala ng Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas.
[[Kongreso ng Malolos]]


[[Emilio Aguinaldo]]


Ang makasaysayang Simbahan ng Barasoain ay higit pa sa isang gusali. Ipinapakita nito kung gaano katapang at determinado ang mga Pilipino na ipaglaban ang kanilang kalayaan at demokrasya.  Ito ay tulad ng isang kahon ng kayamanan na puno ng mga kuwento mula sa mahabang panahon. Hanggang sa kasalukuyan, ang Simbahan ng Barasoain ay isang espesyal na lugar para sa mga Pilipino. Napapanatili na makasaysayang lugar at nananatiling mahalagang simbolo ng kalayaan at nasyonalidad ng Pilipinas. Naging isa rin itong sikat na destinasyon ng turista at lugar ng pagsamba. Sa loob-loob mo, mararamdaman mo kung ano ang nangyari noong lumaban ang Pilipinas sa mga taga ibang bansa. Ang mga tao tulad ng mga turista, historyador, at mga Pilipino mismo ay pumupunta rito upang alalahanin at parangalan ang mga magigiting na bayani na isinuko ang lahat para sa kalayaan ng ating bansa.
[[Katedral ng Malolos]]


[[Unang Republika ng Pilipinas]]


== References ==
<ref>Malolos Heritage Zone, "History," 2018, p. 975.</ref>
<ref>Malolos-Supling-ng-Kasaysayan.pdf, "Panimula," 1999, p. 1018.</ref>
<ref>Malolos Heritage Zone, "Malolos Heritage Zone," 2018, p. 976.</ref>
<ref>Malolos-Supling-ng-Kasaysayan.pdf, "Barasoain," 1999, p. 1019.</ref>
<ref>Malolos-Supling-ng-Kasaysayan.pdf, "MGA KAMANYANG NG DIWA," 1999, p. 1024.</ref>
<ref>History-of-Malolos-Bulacan-Some-notes.pdf, "Appendix A," 1977, p. 833.</ref>
<ref>Malolos-Supling-ng-Kasaysayan.pdf, "MGA PINAGHALAWAN," 1999, p. 1029.</ref>
<ref>Copy of Ang Malulos sa mga Dahon ng Kasaysayan, "KASAYSAYAN NG MALULOS NA TINIPON AT SINULAT NI G. ANTONIO BAUTISTA," 1934, p. 814.</ref>
<ref>Copy of Ang Malulos sa mga Dahon ng Kasaysayan, "KASAYSAYAN NG MALULOS NA TINIPON AT SINULAT NI G. ANTONIO BAUTISTA," 1934, p. 821.</ref>
<ref>Malolos Heritage Zone, "Malolos Heritage Zone," 2018, p. 977.</ref>
<ref>Malolos-A-Legacy-of-its-past.pdf, "Early Native Resistance," p. 998.</ref>
<ref>History-of-Malolos-Bulacan-Some-notes.pdf, "Appendix B," 1977, p. 837.</ref>
<ref>Malolos Heritage Zone, "Malolos Heritage Zone," 2018, p. 978.</ref>
<ref>Malolos Heritage Zone, "Malolos Heritage Zone," 2018, p. 979.</ref>
<ref>Malolos-Supling-ng-Kasaysayan.pdf, "BIOGRAPHIES OF THE WOMEN OF MALOLOS," 1999, p. 1118.</ref>
<ref>Malolos-Supling-ng-Kasaysayan.pdf, "MGA KAMANYANG NG DIWA," 1999, p. 1022.</ref>
<ref>Malolos-A-Legacy-of-its-past.pdf, "Malolos In The 400th Year Of Christianization And Progress," p. 1005.</ref>


==<h3>References:</h3>==
*(Lucas, Jessica Mae), (2014), (Ang Makasaysayang Simbahan ng Barasoain), (http://jessicamaelucas.blogspot.com/2014/03/my-second-travel-in-malolos-bulacan-2014.html?m=1)
*(National Historical Commission of the Philippines). (2020), (BULACAN History and Heritage), (https://m.facebook.com/nhcp.barasoainmuseum/posts/d41d8cd9/3635055216507150/).
[[Category:Istruktura]]
[[Category:Index]]
[[Category:Index]]
[[Category:Pook]]

Latest revision as of 22:32, 8 May 2026

Article by Rachelle

Barasoain Church, Image Taken by: Aldhea
Barasoain Church, Image Taken by: Aldhea

Barasoain Church, na kilala rin bilang Simbahan ng Nuestra Señora del Carmen, ay isang makasaysayang simbahang Katoliko na matatagpuan sa Lungsod ng Malolos, Bulacan.[1] Kinikilala ito bilang "Duyan ng Republika" dahil ito ang nagsilbing dambana ng kauna-unahang Kongreso ng Pilipinas noong 1898 at ang lugar kung saan pinagtibay ang Saligang Batas ng Malolos.[2] Dahil sa kahalagahan nito sa kasaysayan, idineklara ito bilang isang National Historical Landmark noong Agosto 1, 1973, sa ilalim ng Presidential Decree No. 260.[3]

Kasaysayan

Pinagmulan ng Pangalan

Ang pangalang "Barasoain" ay pinaniniwalaang nagmula sa isang lugar sa Navarra, Espanya, na dinala ng mga misyonerong Agustino sa Pilipinas.[4] Mayroon ding mga lokal na etimolohiya na nagsasabing ito ay hango sa mga salitang "Baras ng Suwail," na tumutukoy sa pagiging mapanghimagsik ng mga naninirahan dito laban sa mga kolonyalistang Espanyol.[5]

Pagkakatatag at Konstruksyon

Noong una, ang Barasoain ay bahagi lamang ng bayan ng Malolos. Noong Agosto 31, 1859, pormal itong inihiwalay bilang isang sariling bayan at parokya sa ilalim ng pamumuno ni Gobernador-Heneral Fernandina.[6] Gayunpaman, muli itong isinama sa munisipalidad ng Malolos noong 1903 sa ilalim ng pamahalaang Amerikano upang mapadali ang lokal na administrasyon.[7]

Ang unang temporaryong simbahan na yari sa kawayan at pawid ay itinayo sa silangang bahagi ng kasalukuyang patio.[8] Ang kasalukuyang istruktura na yari sa bato, kahoy, at bakal ay sinimulang itayo noong 1885 sa ilalim ng pangangasiwa ni Fray Juan Giron at ng maestro de obras na si M. Magpayo.[9] Natapos ang konstruksyon nito noong 1888, na kinabibilangan ng isang maringal na kumbento.[10]

Papel sa Himagsikan

Noong panahon ng Himagsikang Pilipino, ang Barasoain ay naging istratehikong pook. Noong Enero 4, 1897, ito ang naging santuaryo ng mga Katipunero matapos silang matalo sa labanan sa San Rafael.[11] Noong Setyembre 15, 1898, binuksan sa loob ng simbahang ito ang makasaysayang Kongreso ng Malolos sa ilalim ng pamumuno ni Emilio Aguinaldo.[12] Dito rin itinatag ang Universidad Literaria de Filipinas, ang unang sekular na unibersidad ng bansa, na pansamantalang nanatili sa loob ng kumbento ng Barasoain.[13]

Arkitektura

Arkitektura ng Facade

Ang pambungad na bahagi o facade ng simbahan ay nahahati sa tatlong patayong seksyon at tatlong antas.[14] Sa unang antas ay matatagpuan ang tatlong arko na nagsisilbing pintuan. Ang ikalawang antas ay kinatatampukan ng isang malaking rose window na may disenyong fluted at natatakpan ng kapis.[15] Sa pinakataas na antas ay ang pediment na hugis media naranja (semi-circular) na may krus sa tuktok at may nakaukit na petsang "1885".[16]

Interior at Retablo

Ang loob ng simbahan ay may malawak na gitnang nave at dalawang pasilyo sa gilid na pinaghihiwalay ng mga kolumna. Ang santuwaryo ay pinapalamutian ng isang retablo na yari sa bato na may neo-classical na istilo.[17] Ang gitnang nitso ng retablo ay kinatatayuan ng imahe ng patronang si Nuestra Señora del Carmen.[18]

Kampanaryo at Kumbento

Sa gilid ng ebanghelyo matatagpuan ang kampanaryo na yari sa adobe at may disenyong hexagonal drums.[19] Ang kumbento naman ay isang mahabang dalawang palapag na gusali na may mga bintanang kapis at ventanilla, na noong panahon ng Republika ay ginamit bilang mga opisina ng mga delegado at kagawaran ng pananalapi.[20][21]

Halaga

Ang Barasoain Church ay hindi lamang isang pook-sambahan kundi isang pambansang simbolo ng demokrasya sa Asya. Ito ang naging saksi sa pagtatatag ng Unang Republika ng Pilipinas noong Enero 23, 1899.[22] Ang kahalagahan nito ay kinikilala rin sa ekonomiya at sining, kung saan ang larawan ng simbahan ay madalas na itinatampok sa perang papel (sampung pisong papel) ng Pilipinas.[23] Sa kasalukuyan, ang kumbento ng simbahan ay nagsisilbing museo na pinangangasiwaan ng Pambansang Komisyong Pangkasaysayan ng Pilipinas.[24]

See also

Kongreso ng Malolos

Emilio Aguinaldo

Katedral ng Malolos

Unang Republika ng Pilipinas

References

[25] [26] [27] [28] [29] [30] [31] [32] [33] [34] [35] [36] [37] [38] [39] [40] [41]

  1. ↑ Malolos Heritage Zone, "History," 2018, p. 975.
  2. ↑ Malolos-Supling-ng-Kasaysayan.pdf, "Panimula," 1999, p. 1018.
  3. ↑ Malolos Heritage Zone, "Malolos Heritage Zone," 2018, p. 976.
  4. ↑ Malolos-Supling-ng-Kasaysayan.pdf, "Barasoain," 1999, p. 1019.
  5. ↑ Malolos-Supling-ng-Kasaysayan.pdf, "MGA KAMANYANG NG DIWA," 1999, p. 1024.
  6. ↑ History-of-Malolos-Bulacan-Some-notes.pdf, "Appendix A," 1977, p. 833.
  7. ↑ Malolos-Supling-ng-Kasaysayan.pdf, "MGA PINAGHALAWAN," 1999, p. 1029.
  8. ↑ Copy of Ang Malulos sa mga Dahon ng Kasaysayan, "KASAYSAYAN NG MALULOS NA TINIPON AT SINULAT NI G. ANTONIO BAUTISTA," 1934, p. 814.
  9. ↑ Copy of Ang Malulos sa mga Dahon ng Kasaysayan, "KASAYSAYAN NG MALULOS NA TINIPON AT SINULAT NI G. ANTONIO BAUTISTA," 1934, p. 821.
  10. ↑ Malolos Heritage Zone, "Malolos Heritage Zone," 2018, p. 977.
  11. ↑ Malolos-A-Legacy-of-its-past.pdf, "Early Native Resistance," p. 998.
  12. ↑ History-of-Malolos-Bulacan-Some-notes.pdf, "Appendix B," 1977, p. 837.
  13. ↑ Malolos Heritage Zone, "Malolos Heritage Zone," 2018, p. 976.
  14. ↑ Malolos Heritage Zone, "Malolos Heritage Zone," 2018, p. 977.
  15. ↑ Malolos Heritage Zone, "Malolos Heritage Zone," 2018, p. 977.
  16. ↑ Malolos Heritage Zone, "Malolos Heritage Zone," 2018, p. 977.
  17. ↑ Malolos Heritage Zone, "Malolos Heritage Zone," 2018, p. 978.
  18. ↑ Malolos Heritage Zone, "Malolos Heritage Zone," 2018, p. 978.
  19. ↑ Malolos Heritage Zone, "Malolos Heritage Zone," 2018, p. 979.
  20. ↑ Malolos Heritage Zone, "Malolos Heritage Zone," 2018, p. 979.
  21. ↑ Malolos-Supling-ng-Kasaysayan.pdf, "BIOGRAPHIES OF THE WOMEN OF MALOLOS," 1999, p. 1118.
  22. ↑ Malolos Heritage Zone, "Malolos Heritage Zone," 2018, p. 976.
  23. ↑ Malolos-Supling-ng-Kasaysayan.pdf, "MGA KAMANYANG NG DIWA," 1999, p. 1022.
  24. ↑ Malolos-A-Legacy-of-its-past.pdf, "Malolos In The 400th Year Of Christianization And Progress," p. 1005.
  25. ↑ Malolos Heritage Zone, "History," 2018, p. 975.
  26. ↑ Malolos-Supling-ng-Kasaysayan.pdf, "Panimula," 1999, p. 1018.
  27. ↑ Malolos Heritage Zone, "Malolos Heritage Zone," 2018, p. 976.
  28. ↑ Malolos-Supling-ng-Kasaysayan.pdf, "Barasoain," 1999, p. 1019.
  29. ↑ Malolos-Supling-ng-Kasaysayan.pdf, "MGA KAMANYANG NG DIWA," 1999, p. 1024.
  30. ↑ History-of-Malolos-Bulacan-Some-notes.pdf, "Appendix A," 1977, p. 833.
  31. ↑ Malolos-Supling-ng-Kasaysayan.pdf, "MGA PINAGHALAWAN," 1999, p. 1029.
  32. ↑ Copy of Ang Malulos sa mga Dahon ng Kasaysayan, "KASAYSAYAN NG MALULOS NA TINIPON AT SINULAT NI G. ANTONIO BAUTISTA," 1934, p. 814.
  33. ↑ Copy of Ang Malulos sa mga Dahon ng Kasaysayan, "KASAYSAYAN NG MALULOS NA TINIPON AT SINULAT NI G. ANTONIO BAUTISTA," 1934, p. 821.
  34. ↑ Malolos Heritage Zone, "Malolos Heritage Zone," 2018, p. 977.
  35. ↑ Malolos-A-Legacy-of-its-past.pdf, "Early Native Resistance," p. 998.
  36. ↑ History-of-Malolos-Bulacan-Some-notes.pdf, "Appendix B," 1977, p. 837.
  37. ↑ Malolos Heritage Zone, "Malolos Heritage Zone," 2018, p. 978.
  38. ↑ Malolos Heritage Zone, "Malolos Heritage Zone," 2018, p. 979.
  39. ↑ Malolos-Supling-ng-Kasaysayan.pdf, "BIOGRAPHIES OF THE WOMEN OF MALOLOS," 1999, p. 1118.
  40. ↑ Malolos-Supling-ng-Kasaysayan.pdf, "MGA KAMANYANG NG DIWA," 1999, p. 1022.
  41. ↑ Malolos-A-Legacy-of-its-past.pdf, "Malolos In The 400th Year Of Christianization And Progress," p. 1005.
Retrieved from "https://wikimalolos.com/wikimalolos/index.php?title=Barasoain_Church&oldid=7252"