Wiki Malolos

Manuel Crisostomo

Revision as of 10:14, 3 May 2026 by User1 (talk | contribs)
(diff) ← Older revision | Latest revision (diff) | Newer revision → (diff)

Manuel P. Crisostomo ay isang kilalang lider-politiko, rebolusyonaryo, at aktibista mula sa Malolos, Bulacan na naglaro ng mahalagang papel sa Kilusang Propaganda at sa pagtatatag ng Unang Republika ng Pilipinas.[1] Nagsilbi siya bilang gobernadorcillo at capitan municipal ng Malolos sa iba't ibang pagkakataon at kinikilala bilang isa sa mga "Sampung Maginoo" ng bayan na lumaban sa kapangyarihan ng mga prayleng Espanyol.[2] Bilang pangunahing kaalyado ni Marcelo H. del Pilar, pinamunuan niya ang mga lokal na elit sa mga gawaing sibil at politikal na nagpahina sa impluwensya ng mga ordeng relihiyoso sa Bulacan.[3]

Kasaysayan

Pakikilahok sa Kilusang Reporma

Noong dekada 1880, si Crisostomo ay naging isa sa mga pinakamahalagang katuwang ni Marcelo H. del Pilar sa Malolos.[4] Noong 1885, habang naglilingkod bilang Cabeza de Barangay, pinamunuan niya ang walumpung kabesa ng Malolos sa isang petisyon laban kay Fray Felipe Garcia.[5] Tinutulan nila ang paggamit ng bloated o pinalobong listahan ng mga nagbabayad ng buwis (padron) na gawa ng simbahan, kung saan lumitaw na may tatlong libong pangalan ng mga taong patay na o wala na sa bayan ang nakatala pa rin upang madagdagan ang koleksyon ng simbahan.[6] Dahil sa pagtangging kopyahin ang listahang ito, si Crisostomo at ang kanyang mga kasamahan ay ipinadala sa bilangguan sa kabisera ng Bulakan noong Hulyo 1885.[7]

Noong 1887, nahalal si Crisostomo bilang gobernadorcillo ng Malolos.[8] Sa kanyang panunungkulan noong Disyembre 1887, matapang niyang ipinatupad ang dekreto ni Benigno Quiroga, ang Director ng Civil Administration, na nagbabawal sa paglalagak ng mga bangkay sa loob ng simbahan at pagdaraos ng mga seremonyang panlibing sa gitna ng epidemya ng cholera upang maiwasan ang pagkalat ng sakit.[9] Ang hakbang na ito ay nagdulot ng matinding hidwaan sa pagitan niya at ni Fray Garcia, na nagresulta sa kanyang pagkaalis sa tungkulin noong Marso 1888 sa paratang na siya ay "anti-Espanyol."[10]

Masonerya at Pagpapatapon

Si Crisostomo ay isa sa mga tagapagtatag ng Lohia Kupang, ang unang lohiya ng mga Mason sa Malolos na itinatag noong Mayo 1894, kung saan naglingkod siya bilang tesorero.[11] Ginamit ng mga prayle ang pagiging Mason ng mga opisyal ng bayan upang maisagawa ang kanilang pagpapatapon.[12] Noong Mayo 25, 1895, sa bisa ng dekreto ni Gobernador-Heneral Ramon Blanco, si Crisostomo kasama ang pito pang "maginoo" ng Malolos ay dinakip at ipinatapon sa Jolo dahil sa paratang ng sedisyon at pagiging kaanib ng mga lihim na samahan.[13][14]

Panahon ng Rebolusyon at Republika

Matapos ang Kasunduan sa Biak-na-Bato noong 1897, nabigyan ng amnestiya si Crisostomo at nakabalik sa Malolos.[15] Sa ilalim ng pamahalaang rebolusyonaryo ni Emilio Aguinaldo, itinalaga siya bilang Presidente Local (alkalde) ng Malolos.[16] Ayon sa mga tala, si Crisostomo ang pangunahing humikayat kay Aguinaldo na ilipat ang kabisera ng Republika sa Malolos mula sa Bacoor, Cavite noong Setyembre 1898.[17] Inilahad niya ang mga bentaha ng Malolos, kabilang ang malalaking gusali, suporta mula sa mayayamang angkan, at ang istratehikong lokasyon nito sa tabi ng riles ng tren.[18]

Panahon ng Amerikano

Sa ilalim ng pamahalaang sibil ng mga Amerikano, si Crisostomo ay nanatiling aktibo sa serbisyo publiko. Itinalaga siya bilang Tesorero Municipal ng Malolos noong Abril 1901.[19] Naging isa rin siya sa mga tagapagtatag ng Iglesia Filipina Independiente (Aglipayan Church) sa Malolos at nagkaloob ng lupa sa Barrio Santo Rosario para sa pagpapatayo ng kapilya nito.[20] Noong 1918, isinulat niya ang kanyang mga alaala sa aklat na pinamagatang Ala-ala ni Manuel Crisostomo sa Bayang Malolos, na nagsilbing mahalagang batis para sa kasaysayan ng reporma sa bayan.[21]

Significance

Si Manuel Crisostomo ay simbolo ng matatag na pamumuno ng uring principalia na tumangging magpasailalim sa dikta ng mga prayle.[22] Ang kanyang mga pakikibaka sa loob ng legal at administratibong sistema ng Espanya ay naglatag ng pundasyon para sa mas radikal na pagkilos ng Katipunan sa lalawigan ng Bulacan.[23] Kinikilala siya bilang isa sa mga pinakadakilang anak ng Malolos dahil sa kanyang tapang at dedikasyon sa kasarinlan ng bansa.[24]

See also

References

[25] [26] [27] [28] [29] [30] [31] [32] [33] [34] [35] [36] [37] [38] [39] [40] [41] [42] [43] [44] [45] [46] [47]

  1. ↑ Ang Malulos sa mga Dahon ng Kasaysayan, "Manuel Crisostomo", 1934, p. 471.
  2. ↑ The Women of Malolos, "The Political Background", 2004, p. 150.
  3. ↑ The Women of Malolos, "The Economic Background", 2004, p. 13.
  4. ↑ The Women of Malolos, "The Political Background", 2004, p. 46.
  5. ↑ The Women of Malolos, "The Political Background", 2004, p. 61.
  6. ↑ The Women of Malolos, "The Political Background", 2004, p. 62.
  7. ↑ The Women of Malolos, "The Political Background", 2004, p. 64.
  8. ↑ The Women of Malolos, "The Political Background", 2004, p. 71.
  9. ↑ The Women of Malolos, "The Political Background", 2004, p. 67.
  10. ↑ The Women of Malolos, "The Political Background", 2004, p. 71-72.
  11. ↑ The Women of Malolos, "The Political Background", 2004, p. 84.
  12. ↑ Wiki Malolos Zine Issue 1, "Ang Pagpatay kay Padre Moises", 2024, p. 11.
  13. ↑ The Women of Malolos, "The Political Background", 2004, p. 88.
  14. ↑ DECREE, 1895.
  15. ↑ Ang Malulos sa mga Dahon ng Kasaysayan, "Kabanata 1", 1934, p. 471.
  16. ↑ Malolos-Supling ng Kasaysayan, "Ang Malolos sa Panahon ng Digmaang Pilipino-Amerikano", p. 32.
  17. ↑ The Women of Malolos, "The Political Background", 2004, p. 102.
  18. ↑ MARIANO-CRISOSTOMO-SCAN, "Mariano Crisostomo (1862-1913)", p. 87-88.
  19. ↑ The Women of Malolos, "The Political Background", 2004, p. 112.
  20. ↑ The Women of Malolos, "The Political Background", 2004, p. 117.
  21. ↑ The Women of Malolos, "Prologue", 2004, p. 5.
  22. ↑ The Women of Malolos, "The Political Background", 2004, p. 92.
  23. ↑ The Women of Malolos, "The Political Background", 2004, p. 93.
  24. ↑ Ang Malulos sa mga Dahon ng Kasaysayan, "Kabanata 1", 1934, p. 11.
  25. ↑ Ang Malulos sa mga Dahon ng Kasaysayan, "Manuel Crisostomo", 1934, p. 471.
  26. ↑ The Women of Malolos, "The Political Background", 2004, p. 150.
  27. ↑ The Women of Malolos, "The Economic Background", 2004, p. 13.
  28. ↑ The Women of Malolos, "The Political Background", 2004, p. 46.
  29. ↑ The Women of Malolos, "The Political Background", 2004, p. 61.
  30. ↑ The Women of Malolos, "The Political Background", 2004, p. 62.
  31. ↑ The Women of Malolos, "The Political Background", 2004, p. 64.
  32. ↑ The Women of Malolos, "The Political Background", 2004, p. 71.
  33. ↑ The Women of Malolos, "The Political Background", 2004, p. 67.
  34. ↑ The Women of Malolos, "The Political Background", 2004, p. 71-72.
  35. ↑ The Women of Malolos, "The Political Background", 2004, p. 84.
  36. ↑ Wiki Malolos Zine Issue 1, "Ang Pagpatay kay Padre Moises", 2024, p. 11.
  37. ↑ The Women of Malolos, "The Political Background", 2004, p. 88.
  38. ↑ DECREE, 1895.
  39. ↑ Malolos-Supling ng Kasaysayan, "Ang Malolos sa Panahon ng Digmaang Pilipino-Amerikano", p. 32.
  40. ↑ The Women of Malolos, "The Political Background", 2004, p. 102.
  41. ↑ MARIANO-CRISOSTOMO-SCAN, "Mariano Crisostomo (1862-1913)", p. 87-88.
  42. ↑ The Women of Malolos, "The Political Background", 2004, p. 112.
  43. ↑ The Women of Malolos, "The Political Background", 2004, p. 117.
  44. ↑ The Women of Malolos, "Prologue", 2004, p. 5.
  45. ↑ The Women of Malolos, "The Political Background", 2004, p. 92.
  46. ↑ The Women of Malolos, "The Political Background", 2004, p. 93.
  47. ↑ Ang Malulos sa mga Dahon ng Kasaysayan, "Kabanata 1", 1934, p. 11.
Retrieved from "https://wikimalolos.com/wikimalolos/index.php?title=Manuel_Crisostomo&oldid=7175"